2016-06-18

Анкара выбрала неудачное время для заискивания с Москвой

С уходом Давутоглу и приходом нового правительства многие эксперты стали говорить, что во внешней политики Турции может быть сделана корректировка. Одним из возможных направлений изменений многие отмечали отношения с Россией. Предпринимаемые с середины мая попытки выйти на нормализацию отношений в настоящее время не могут принести каких-либо результатов, т.к. контекст таких шагов неудачен, и к тому же турецкое руководство не учитывает истинных интересов и мотивов России относительно восстановления отношений.

С приходом нового премьер-министра мнения экспертов по вопросу скорых изменений в отношениях Турции и Россией разделились надвое. Были те, кто говорил, что единственное лицо, принимающее внешнеполитические решения, Эрдоган, остается на месте, поэтому не стоит ожидать каких-либо серьезных изменений, с другой стороны были и те, кто отмечал, что ряд позитивных сигналов, которые турецкого руководство на протяжение послежних месяцев шлет Кремлю, свидетельствует о желании вернуться к прежнему формату отношений.

Первым свидетельством существования в правительстве отчетливого желания изменений было выступление 26 мая нового премьера-министра страны Бинали Йылдырыма, в ходе которого он описал внешнеполитический подход нового кабинета – «уменьшить число врагов, увеличить число друзей». Столь позитивный сигнал был усилен конкретными действиями - 28 мая мэр Стамбула Кадир Топбаш посетил в Казань, где принял участие в празднованиях Сабантуя.

Конкретные предложения технократов правительства были озвучены 30 мая, МИД Турции Мевлют Чавушоглу предложил компромиссное решение существующего кризиса между Анкарой и Москвой. Министр указал на возможность создания совместной комиссии по установлению фактов инцидента 24 ноября, когда был сбит российский военный самолет. Предложение все же осталось без ответа Кремля, который настаивает на том, что любой нормализации отношений должны предшествовать официальные извинения Турции, судебное преследование ответственных за трагедию лиц и выплата компенсации.

Однако самым значимым сигналом для Москвы стало заявления самого президента Турции Эрдогана. В рамках выступления 12 июня Эрдоган отметил, что «обеим сторонам необходимо вернуться к прежнему формату сотрудничеству». По словам Президента, «Турция устала от затянувшегося кризиса». В тот день заявления руководства были подкреплены дипломатическими шагами – президент и премьер-министр Турции отправили своим российским коллегам  официальные письма с поздравлениями в связи с национальным праздником, днем России.

Интересно, что за две недели до этого турецкое руководство в лице Эрдогана в резких тонах обвинило Москву в прямой поддержке Рабочей партии Курдистана, бойцы которого 13 мая (впервые за несколько лет) сбили турецкий военный самолет, предположительно используя вооружение российского\советского производства. Двусмысленность позиции турецкой стороны была продемонстрирована и в выступлении министра экономики Турции, участвовавшего в телевизионной программе 16 июня. Тогда министр Нихат Зейбекчи заявил, что «Турция опечалена возникшим кризисом, но не все-таки не сожалеет, что самолет был сбит».

Неудивительно, что Кремль предпочитает не давать расширенных комментариев на посылаемые Анкарой сигналы, и раз за разом отмечает, что отношения могут быть восстановлены только в случае выполнения ранее указанных Москвой требований.

Очевидно, что турецкое руководство рассчитывает на нормализацию отношений. Составление турецким руководством «дорожных карт» процесса предполагаемой нормализации отношений свидетельствует, что Анкара серьезно рассчитывает на то, что Москва пойдет навстречу. Выступление самого президента Турции в столь позитивном ключе предполагает, что Анкара действительно хочет вернуть все, как было раньше.

Однако стоит тут же отметить, что контекст сделанных заявлений говорит о том, что Турция  просто вынуждена заигрывать с Россией. Отношения Турции со своими традиционными парнтерами переживают нелучшие времена, а политика Анкары в северной Сирии подвергается ревизии.

Главный удар по позициям Турции в Сирии было нанесено сотрудничеством США и Партией демократического союза, имеющей, как утверждает Анкара, тесные связи с террористической организацией РПК. Несмотря на возражения Анкары и многочисленные угрозы применить военную силу, отряды под руководством ПДС рамках начатой в конце мая военной операции, минуя Ефрат 6 июня, стали теснить ИГИЛ (запрещенной в России организации) и успешно окружили важный стратегический узел Манджиль, связывающий Ракку с турецкой границей. Другим направлением сотрудничества между США и сирийскими курдами является их совместное наступление на саму столицу самопровазглашенного халифата.

Турция, которая, как оказыватся, не располагает эффективными союзниками на земле, опасается распространения влияния ПДС на оставшуюся территорию входящей в т.н. Манбижский карман. По сообщениям Аль-Монитор, про-турецкая сирийская оппозиция в попытках 14 апреля выбить отряды ИГИЛ из указанной территории и занять позиции на стратегически важном участке, вынуждена была отступить, сами представители оппозиции признались, «что без ПДС, очистить приграничные территории от исламистов вряд ли удастся».

Наконец, неприятным сюрпризом для Анкары стало и недавнее решение иракского Курдистана от 14 июня открыть пограничный пункт с сирийским кантоном Джазира. По словам представителей иракского Курдистана, давнего регионального союзника Анкары, открытие пункта должно способствовать торговле сельскохозяйственными продуктами, одним из важных источников поступлений в бюджет Роджавы, находящейся под контролем ПДС.

Кризис дипломатических отношений Турции с ее традиционными партнерами не ограничивается США и иракскими курдами. На фоне усиление авторитарных тенденций в самой стране напряжение растет и в отношениях Анкары с европейскими странами.

Одним из самых значительных событий за последний месяц стало принятие 2 июня Парламентом Германии резолюции о Геноциде армян в Османской империи 1915 года. Сразу после практически единогласного принятия документа, определяющий события того времени как геноцид, Эрдоган заявил, что «решение Бундестага серьезным образом скажется на отношениях между Турцией и Германией».

Резкая критика в адрес европейских партнеров из уст турецкого президента прозвучали также 7 июня, когда Эрдоган сравнил сотрудничество западных стран с сирийскими курдами с «попытками завершить то, что когда-то начали крестоносцы». Кроме того неделю спустя 13 июня в рамках своего другого выступления Эрдоган напрямую обвинил Европу в помощи террористическим организациям, которые угрожают национальной безопасности Турции. Напряжение между Европой и Турцией стало столь сильным, что посол ЕС в Турции 14 июня вынужден был уйти со своего поста, в качестве причины ухода назвав политические разногласия с турецким руководством по ряду вопросов.

Становится очевидным, что, несмотря на свои истинные намерения, турецкое руководство выбрало крайне неудачное время для сближения с Россией. Переживая кризис отношений с западными партнерами, Турция, посылая сигналы России, может невольно создать у Москвы впечатление того, Турция отчаянна и пытается найти поддержку у региональных игроков. Учитывая вынужденностью подобных шагов,  намерения Анкары, тем самым, могут показаться не искренними.

Причины, почему такой неудачный шаг сделан, кроются также в непонимании или игнорировании Анкарой истинных целей Москвы.
После уничтожение турецкими ВВС российского самолета, Россия успешно использовала разразившийся кризис, чтобы дискретировать Турцию и исключить ее из механизма урегулирования сирийского конфликта. Москва будет пытаться превращать любую ошибку Анкару в свое преимущество, и нет оснований тому, что такой подход в скором времени изменится;
  • Не стоит думать, что Москва ограничится только формальными требованиями для нормализации отношений. Главный мотив Москвы - добиться от Анкары уступок по Сирии, т.к. именно Сирии поссорила Анкару и Москву. Следовательно, Турции ради нормализации отношений придется пересмотреть всю ее сирийскую политику, на чем и непременно споткнется процесс нормализации отношений;
  • Разногласия США и Турции выгодны России, отчаянная Турция более восприимчива к обидам от действий Запада по ряду политических вопросов, поэтому Россия может быть заинтересована в том, чтобы не давать моральную поддержку Турции;
  • Россия прекрасно себя чувствует в Сирии, добившись серьезных уступок от США особенно в вопросе режима перемирия на севере Сирии, где у про-турецких групп оппозиции оказались связаны руки;
  • Учитывая особенности политических процессов внутри России и информационную войну, развязанную против турецкого руководства, трудно представить, что Кремлю в скором времени удастся вывести отношения на позитивный лад;

Россия дипломатически находится в лучшем положении, чем Анкара, и поэтому вряд ли можно говорить о том, что сигнал о сближении, усиленный в последние две недели символичными шагами, является удачным. Решение,  послать сигнал о собственном желании нормализовать отношения с Россией, было принято в неудачное время и едва ли принесет плоды, т.к. подобный шаг явно не учитывает ни внешнеполитического контекста, ни реальные мотивы и интересы России.


2016-06-07

Russia in the strategic culture of Iran


Moscow and Tehran seem to have forged a strong alliance that can possibly save the Assad regime from otherwise imminent downfall. Syrian conflict demonstrates that powers like Russia and Iran, despite all existing contradictions between them, are willing to tolerate each other. To understand the nature of their bilateral cooperation we should look at how Iran perceives Russia and what place Moscow takes in Tehran’s national security policy.

Any analysis of a security policy would require a sophisticate theoretical tool, in our case we will use a strategic culture approach to see what Iranian security policy looks like. According to its generally accepted definition, a strategic culture is an ideational framework, in which major decision makers outline national security policy. A strategic culture is regarded as a set of non-formal, highly abstract and symbolic ideas and notions, which nevertheless play a significant role in the decision making process.

Too big to ignore, too important to reject

Iranian regime after it was established during the so-called Islamic Revolution in 1979 found itself involved in a number of the regional conflicts, starting from the disastrous war with the Saddam Iraq in 1980-1988 to proxy wars with Israel. Often Iranian regime showed its preference to wage protracted conflicts of low intensity, where primary goal is to exhaust its enemy and defeat its will to fight further. Such conflicts of exhaustion require enormous diplomatic cover to shield Iran from outside pressure. Moscow’s vast diplomatic resources, especially its veto power in the UN Security Council, make Russia a valuable partner for Iran, who is struggling to expand and protect its positions in Syria and Yemen.

Moreover, as we know Iranian regime’s worldview is based on the staunch opposition to the Western domination in the region. Iranian involvement in major conflicts in the region sought to challenge Western allies militarily. This rendered necessity to use military technologies that would be on par with the western ones. Since the fall of the USSR, Russia has been one of the world leaders in the arms exports. Technological and military cooperation between Iran and Russia, therefore, also has to strengthen Tehran’s military capabilities and its positions in future confrontations.

Nevertheless, it would be prudent to claim that Iran is driving itself into full dependence on Russia. When dealing with Russian-Iranian relations one should consider that Tehran views its ties with Moscow just as a mere part of a broader set of relations with non-western powers, like Turkey, Pakistan or China. The latter is also, like Russia, a UN SC veto power with enormous military potential. In addition to that, Peking can offer Tehran things that Moscow doesn’t have – lucrative credits and incredible economic, trade and technological opportunities.

Enough reasons to dislike Moscow

Political elites in Iran, who are responsible for defining main precepts of the national security policy, have to build their decisions upon major principles of the Iranian Revolution and guiding doctrines developed by its leaders. Iranian regime tries to defend itself from inside and outside threats, meanwhile acting pro-actively in the region. Tehran’s revolutionary, anti-colonial, anti-western activism blended together with the Islamic zeal produced a unique foreign policy vision.

Iran sees the Middle East as a region that has long been suffering from outside interventions. According to this worldview, current problems of the region are brought and caused by the West. A viable solution to the most evils in the Middle East is to drive all outside powers from the region and give the local population the right to decide their own fate.

For Iran, Russia is one of those outside powers that attempt to settle down in the region and manipulate political processes in the Middle East. To make things worse, Russia, despite Tehran’s muted resentment, seeks to pursue its national interests by playing an active role in Syria – “a golden chain” of the Iranian sphere of influence.

But for Iran, Russia is not just an outside power. Moscow’s foreign policy embodies Western domination over the non-western world. With its exclusive positions within the international organizations and close diplomatic ties to other western countries Russia represents a part of the modern colonial system. Besides, Iranians still remember the dramatic history of relations with their northern neighbor, when Russian Empire and Soviet Union on multiple occasions invaded Iran to secure its political interests in this country.

Even more, current cooperation between Iran and Russia is complicated by their different religious affiliations. Russia is a predominantly Christian country with a strong religious identity that recently started to come to the forefront in the Russian foreign policy discourse. Moscow not only has troubles in accommodating Muslim population at home, it also signals internationally that it ready to coordinate its efforts in Syria with Israel, an archenemy of the Iranian regime.

So why Iran tolerates proactive Russia

The main reason behind Iran’s tolerant approach to the Russian active engagement in Syria lies in Tehran’s awareness of fundamental weaknesses in  Moscow’s positions in the Middle East.

First of them is the absence of broad military capacities or political will for a long-term presence in the region that eventually can threaten Iranian ambitions. Indeed, Russia demonstrated its ability to send and deploy troops, but one should really doubt Moscow’s ability to sustain its substantial presence over a longer period. Also, Russia can’t manage events on the ground single-handedly - its presence requires considerable assistance of Damascus and Tehran.
                                                                                              
Another factor, which is generally overlooked by the experts, is that Russian has no established system of alliances in the region. The only regional players that are so far ready to cooperate with Moscow and tolerate its ambitions are Damascus and Tehran. Also, if we take into account Russia’s strained relations with Turkey and a lack of history of cooperation with Saudi-Arabia, we realize that Tehran is Moscow’s only available option to get into the Middle East and be anchored in this region.

Finally, Iran accepts Russian engagement in Syria and even its broader participation in the regional political processes also due to the fact that Russia doesn’t have enough humanitarian and economic resources to expand its positions so that to threaten Iranian interests in the Middle East. Besides its appeal to the local Orthodox Christians, Moscow has not yet presented any ideological models or set of ideas attractive to the local population. In short, Russia doesn’t have soft power necessary to act as a trend-setting actor in the Middle East.

Conclusion


When looking at the heart of Russian-Iranian cooperation we see that Tehran’s tolerance for the Russian proactive policy in Syria is based on the understanding that without Russian resources Iranian regime would not be able to pursue its foreign policy goals and uphold its national security. Acceptance is also rooted in the understanding of Moscow’s genuine motifs behind such activism in the region. Finally, Iran seems to accept an alliance with Russia mainly because it is aware of profound limitations of the Russian positions in the Middle East.

Timur Akhmetov

2016-06-04

Batı ve Türkiye Rusya–İran ilişkilerini son 500 yıldır nasıl belirliyordu?


Ortadoğu siyasetini tesir eden etkenlerden biri olarak Rusya-İran ilişkileri bölgesel siyasi süreçlerde önemli bir röl oynamaktadır. Suriye iç savaşında aynı tarafta olan Rusya ve İran’ın örtüşen çıkarlarına dayanaklı ittifağı oluştuğunu söylemek güçtür. Ancak iki devletin tarihi mirası Moskova ve Tehran arasındaki ciddi bir dengesizlik ve çatışma ihtimaline işaret etmektedir. Rusya-İran ilişkileri tarihini incelediğimizde çıkarabildiğimiz sonuçların birisi ikili ilişkileri son 500 yıldır  belirten güçler arasında Türkiye ve daha sonra Batılı ülkeler olmasıdır.

İran’la ilk diplomatik ilişkiler sadece Moskova Çarlığı’nın 1552’de Kazan ve 1556’da Astrahan Hanlıklarını fethetmesinden sonra mümkün oldu zira hızlı bir şekilde genişleyen Rus devleti kendi güneyinde bulunan Kafkasya yarı bağımsız küçük devletlerin sınırlarına ulaşınca doğrudan Safevi Devleti ve aynı zamanda Osmanlı İmparatorluğu’nun nüfuz alanlarınla yüzyüze gelmiş. İki devletler arasında diplomatik irtibatı sağlamayı başardıktan sonra Rus Çarı Korkunç İvan iki rakipten en güçsüzü seçerek İran devletiyle Kafkasya’da stratejik önemli Kara Deniz sahiline hakim olan Osmanlılara yönelik aleyhte olan işbirliğe girmiş.

Sonra 1623-1639 Osmanlı-Safevî Savaşı sonucu iki bölgesel güç Kasr-ı Şirin Antlaşmasında Kafkasya’yı ikiye bölümüş ve dolayısıyla Rus devleti Kafksasya  bölgesinden dışlanmış oldu. Osmanlılarla geçici barış edindikten sonra İran daha önce kontrolünden gitmiş Kuzey Kafkasya toprakları geri alması için fırsat bulmuş. Rusya ve İran arasında ilk askeri çatışma olarak sayılabilen harekette Sefevi Devleti Rus Çarlığı’nın tarafından Kuzey Kafkasya dağlılar topraklarında kurduğu savunma hatları ve bir süre hisarı yıkmakla beraber yerine kendi tabyaları kurmayı amaçlıyordu. Rus devleti Doğu Avrupa’da Polonya ile savaş yürütmekle ve Ukranya toprakları geri almaya çalışmakla uğraştığı için İran devletiyle direk çatışmaya girmesi için yeterli varlıkları bulmayınca 1653 Sefevi Şahı II.Abbas ile anlaşma yapmak zorunda kalmış. Rusya ancak 1654’te dağlıların geniş ayaklanmasıyla sonuçlanan Sefevi hükmetiyle memnuniyetsizliği kullanarak yerli eyaletlere siyasal varlığını yeniden yayabilmiş.

Sonradan Osmanlı, Sefevi ve Rus devletleri arasında Kafkasya’da ve bugünkü Azerbaycan, Gürcistan ve Ermenistan toprkalarında oluşmuş olan güç denge sadece İran idari bunalımından kaynaklanan askeri zayıflanmasıyla bozuluyor olmuş söyleyebiliriz. Aynı zamanda İngilizler 1600’lılar başından beri işgal eden Hindistan yarımadasından nüfuzunu İran topraklarına kadar yayılmaya başlamışlar.

Her yeni savaşla topraklarını kaybeden ve aynı şekilde idari zayıflıkları nedeniyle yeni güçlü orduya muhtaç olan Osmanlı İmparatorluğu artık yeni Kafkasya topraklarını elde etmek değil mevcut sınırlarını korumakla meşgülmüş. Bu şartlarda yeni Rus Çarı ve 1721’den sonra Rus İmparatoru olarak adlandırılan I.Petro başarılı bir şekilde idari ve askeri alanlarda radikal reformları hayata geçirdikten sonra Rusya sınırlarını Kuzey Avrupa’da, Doğu Avrupa’da ve Kafkasya’da genişletmeye çalışmış.

Rusya bütün 18. yüzyıl boyunca Osmanlı ve Sefevi devletleriyle yürüttüğü savaşlarda ne kadar büyük güce sahip olsa da iki cephede birden savaşmaktan kaçınıyordu. Örneğin 1733-1735 yıllarında Polonya parçalanması savaşları kapsamında Avrupa’da etkili olmalıyken ve aynı zamanda Kara Deniz’de hakimiyeti Osmanlılar ellerinde almaya çalıştığında 1732 ve 1735 yıllarda imzaladığı anlaşmalara göre Rusya İran’a daha önce işgal eden Hazar Deniz kıyı toprakları vermek zorunda kalmış. Aynı biçimde 1806-1812 Osmanlılarla savaş halindeyken Rus İmparatorluğu İran’la barış anlaşmasını yapmayı iyi bir diplomatik imkan olarak görmüş.

Ayrıca 19. yüzyıl başından beri İran Rusya ve İngiltere arasında sömürge rekabeti alanına giderek dönüşüyor olmuş. 1813 Gülistan ve 1828 Türkmençay Antlaşmaları sonucu Rusya İran’da pozisyonları güçlendirmek maksadıyla İran hükümdarlarından özel hak olarak Hazar Deniz’inde donanma bulundurma hakkı edinebilmiş. Bunun dışında Rus İmperatorluğu Ermenistan, Gürcistan ve Azerbaycan topraklarının büyük kısmı kendi kontrolüne getirdikten sonra İran devletinin öz topraklarına fiziksel erişim sağlayabilmesiyle İran içişlerine müdahaleye yol bulmuş.

Osmanlı İmperatorluğu’nun Kafkasya rekabet alanında giderek dışlanmasıyla birlikte Rusya ve İngiltere sömürge güçleri olarak İran’a odaklanıp aktif bir biçimde ülkeyi kendi nüfuz alanına dönüştürmeye çalışmaya başlamışlar. 1850-1890 yıllarında ‘Büyük Oyun’ olarak bilinen Rusya ve İngiltere arasındaki Orta Asya, Ortadoğu ve Kafkasya’da siyasi, askeri ve ticari rekabet süreci çerçevesinde Rusya-İran ilişkilerinde her girişim, her değişim İngiltere’nin İran politikasından tarafından tesir ediliyordu.

Rusya’nın 1853-1856 Kırım savaşında yenilgisinden kaykanlanan Kafkasya ve özellikle İran politikasında geçici etkinsizleşmesinden faydalanarak İngiltere İran şahlarına baskı uygulayıp hükümdarlardan geniş imtiyazları kazanabilmiş. Öyle ki, İngiliz Dışişleri Ofisi (Foreign Office) İran içişleri siyasetini belirtilmesinde kilit bir rol oynuyordu zira ülkenin üretim esasların çoğu İngiliz ellerine verilmiş. Ancak yine Rus devleti İran toplumundaki İngiliz müdahalesinden hoşnutsuzluğu görünce ülkeye alternatif olarak kendi banka kredileri ve demiryolları inşaatı gibi iktiasadi destek sunuyordu. 1890 patlak veren İngiltere Tütün Şirketine karşı protestolar sadece İran-İngiltere ilişkilerinde ciddi bir değişime değil aynı zamanda İran-İngiltere-Rusya üçgeni vazgeçilmez bir öğe olarak Rusya etskisinin derinleşmesine yol açmış.

Rusya İran’daki nüfuzunun altın çağı 1905’te bitmiş. Batılı olmayan bir ülke olarak Japonya’nın Rusya İmperatorluğunla Uzak Doğu’da savaşta galip gelmesine şahit olan İran anasayacıları merkezi hükümete karşı isyan etmişler. Yıkıcı savaştan dolayı yeterli güce elinde bulunduramadığı için Rusya İran devrimci hareketleri bastırmak amacıyla 1907’de İngeltere ile izmaladığı anlaşması çerçevesinde İran’ı üç bölüme parçalamaya karar vermiş. İran’ın Kuzeyi Rus nüfuz alanı, İran’ın Güneyi ise İngiliz nufuz alanı, iki bölge arasında kalan topraklar tarafsız bölge olacağının üzerinde anlaşılmış. Aynı zamanda İngilizlerle bir tür işbölümünü elde ettikten Rusya 1908’den beri istikrarsızlık ortamında farklı şehirlerde ikamet eden Rus tüccarlarını korumak bahanesiyle ülkeye Kazak birimleri gibi askeri güçleri göndermeye başlamış. Birinci Dünya Savaşı başlaması nedeniyle askerler geri çekilmiş ve sonraki Ekim Devrimiyle İran’daki Rusya nüfuzu büyük ölçüde azalmaya başlamış.

İran ve Sovyet Birliğinin ilk anlaşması Şubat 1921’de imzaladıkları İşbirlik ve Dostluk Anlaşmasıydı. Bu anlaşmaya göre herhangi bir ülke İran topraklarında Rusya’ya karşı faaliyeti sürdürdüğü ve Rusya ulusal güvenliğine tehdir eden girişimde bulunduğu taktirde Rusya İran’a ordu birimleri sokmaya hakkı bulundurmaktadır. Savaşlar arası dönemde İran-Almanya yakınlaşmasından kaynaklanan tedirginlikten dolayı Sovyet Birliği İran’da bütün Almanya ile ilişkilerini kesmesini talebi cevapsız bulduktan sonra 1921 Anlaşmadaki işgal şartı maddelerinden istifade ederek 25 Ağustos 1941’de kuvvetleri İran’a sokmuş ve İngiliz kuvvetleriyle birlikte 1946’ya dek İran’ı işgal ediyor olmuş.

İkinci Dünya Savaşından hemen sonra küresel stratejisi kapmasında Sovyet Birliği komşu ülkeleri kendi nüfuz alanına dönüştürmeye çalışmış. Avrupa’da gibi Asya’da bir çok ülkede Sovyet desteğiyle iktidara komunist partiler gelebilmiş. Ancak İran’da İngiliz ve daha sonra Amerikanlı varlığından dolayı kominst rejimi oluşturmak çok zordu. Bu sebeple Moskova İran’ı komunist bir rejime dönüştüreceğine İran’da tesir esasları kurmaya karak vermiş. Kuzey İran’da 1946’da Mahabat ve Azerbaycan Demokratik cumhuriyetleri Tehran itirazlarına rağmen ilan edilmiş. Görünen o ki, Sovyet Birliği o zamanlarda başlayan Soğuk Savaş zihniyetindeyken Batı ile çatışma her ülkeyi rekabet alanı olarak tanımlamış. Moskova 1946-1947 ciddi bir uluslararası kamuoyu baskısıyla yüz yüze karşılaşınca İran’dan çekilmek zorunda kalmış.

İran Şahı, gelecekte olası Sovyet müdahalesi önlemek için İngiltere’nin desteklediği Bağdat Parktı Teşkilatına 1955’te üye oluyor ancak İngiltere’nin dünyadaki pozisyonlarının zayıflamasıyla birlikte İran hem ABD ile daha sıkı işbirliğe girmeye çalışıyor hem de aynı zamanda Sovyet Birliği ile olumlu ilişkileri devam ettiriyor. Zira 1953 darbe ardından devam eden olumlu ABD-İran ilişkilerine baktığımızda petrol satış karlara dayanan Şah rejimi 1960-70 yıllarında giderek daha bağımsız davranmaya başlamış. Bu hareket özgürlüğü sayesinde Sovyet Birliği İran’da bir süre sanayi projeye katılabilmiş.

İran’da İslami Devrimi 1979 Tehran’ın dış politikasında ciddi değişimlere yol açmış. Yeni rejim ABD’nin en sesli eleştirenlerin arasında yer almış. Sovyet Birliği böyle bir değişimi sıcak karşılamış ve İran’la ilişkileri yeni seviye getirmeye çalışmış ancak 1980’de başlayan İran-Irak savaşı süresinde Baas Irak’ına verdiği destekten dolayı ilişkiler serinleşmiş ve 1980’lılarda komşu Afghanistan’a müdahale sonucu İran açık bir şekilde Sovyet politikasına karşı çıkmış. Buna rağmen Moskova İran’ı ne dışlamaya ne de şeytanlamaya çalışmış zira Sovyet dış politikası için olan o du ki İran’ın Batı’yla herhangi bir işbirliğe girmemesiydi. Perestroyka politikası ve 1989’da Afghanistan’dan çekilmesiyle Sovyet Birliğinin İran’la ilişkileri yeni gelişimi yaşamaya başlamış.


Yukarıda Rusya-İran ilişkileri 500 yıllık tarihi incelidikten sonra bir takım sonuç çıkarmak mümkün. Birincisi, iki devlet arasındaki ilişkiler upuzun bir süredir üçüncü bir gücün tarafından belirtiliyordu. İlk önce Türkiye, onun yerine bölgeye sızmayı başaran İngiltere ve 20.yüzyılında onun yerine gelen ABD ciddi bir şekilde Rusya’nın İran’a bakışlarını ve yaklaşımlarını şekilendiriyordu. İkincisi, Rusya için İran önemliliği ülkenin Rusya sınırlarında bulunmasıdır, dolayısıyla İran’daki her değişik Rusya’da hassasiyetle takip ediliyordu. Üçüncüsü, İran’nın tarafsızlığı Rusya ile ilişkilerin en parlak döneminin sebeplerin birisiydi, çünkü bu şartlarda ikili ilişkiler dış etkisiyle değil kendi mantığı ile gelişiyormuş söylemek mümkündür.

Yazar: Timur Akhmetov